Author: (H)iltzeak (1 garren horria 2 -etik)

Agnés Varda

Pasa den ostiralean, martxoaren 29an, Agnès Varda zinemagilea hil zen. Godard bezalako izenen ondoan ez da agian oso ezaguna, neuk ere ez dut bere lana gehiegi ezagutzen. Beraz, ez gara hemen bere lanak zerrendatzen edo bere jardun artistikoaren errepaso bat egiten hasiko. Hala ere oso lan interesgarriak ditu eta hauek gogora ekartzeko eta ezagutarazteko tarte bat hartzeak merezi du.

Dena dela, eta besteak beste, egun hauetan bere heriotzaren inguruan atera diren hainbat eta hainbat artikulu eta albisteetako batean honako hau aurkitu dudalako dakarkit bere izena gogora:

Ante la pregunta del periodista ¿Si tuviera que destacar algo de su carrera que sería? Ella contestó: “Que nunca he rodado historias burguesas. He preferido dedicarme a retratar estibadores, espigadores, pescadores, ocupas, obreros, gente que no tiene poder. Yo veo a un obrero que dice, “mañana me retiro y siento que estoy al borde de un precipicio”, y eso es muy emotivo. Y siento que a lo largo de mi carrera he tratado de decir a las mujeres: “Salid de las cocinas, haceos con las herramientas para cambiar la sociedad”. Estoy contenta. Antonio Gramsci dijo que cuando se mira el mundo solo se puede ser pesimista, pero cuando se pasa a la acción solo se puede ser optimista. Estoy de acuerdo.

Dirudienez Vardak argi zuen kulturak eta arteak ezin zutela munduari begira egon, akzioa beharrezkoa dela ikusten den hura aldatzeko. Baina askotan akzioa zer den zehazterako orduan aurkitzen ditugu arazoak eta mugak.

Kulturak funtzio politikoa izateko eduki politiko zehatzak izan behar ditu? Ez dut uste. Kultura berri bat sortzeaz ari garenean, kontzientziaz ari gara. Norberak bere bizi baldintza eta kondizio materialen kontzientzia erreala izateaz. Hau da, produkzio kulturalak berau egiten eta kontsumitzen duten subjektuen bizi esperientzien espresio izan behar dute. Ez gara ari soilik funtzio ideologiko argi bat betetzen duten produktuez baizik logika horren baitan kokatzen diren hainbat eta hainbat espresio sensible berreskuratu eta erdigunean jarri behar direla uste dugu. Emantzipazio prozesu batean produkzio kulturalak izan behar duen forma zehaztetik oso urrun gaude oraindik. Baina, horrek ez du esan nahi bide horretan dauden gauza batzuk ezin ditzakegunik aldatu, dudan jarri eta beste hainbat berreskuratu.

Horregatik, kulturak prozesu sozial osoan betetzen duen funtzioa kritikatzen ez den bitartean, produkzio kulturalari egiten zaion kritika oro partziala eta sitomatikoa izango da. Joera handia dugu kritikak esparru subjetibora eramateko, eta hauek gustuaren auzian agortzen dira. Baina eztabaida ez dugu forma eta edukian zentratu behar, baizik produkzio kultural horrek ze funtziori erantzuten dion eta mundua ze terminotan espresatzen duen aztertu behar dugulakoan gaude.

Nahi baino zehaztasun gutxiagorekin egindako artikulua da gaurkoa, hurrengoetan jarraituko dugu ideia hauek lantzen eta garatzen.

Hemen bere lan oso interesgarri batzuk:

Arte garaikidea eta errealismoa

La figura real, exterior, es un obstáculo que tiene que ser superado

para que el realismo no sea propiamente figuración, sino transfiguración.

Transfigurar es poner la figura en estado humano.

Adolfo Sánchez Vázquez

Estetikaren eta artearen loturan edertasunaren figurazioa eman izan da hein handi batean, honek arteak izan behar duenaren ustea sortzeaz gain, arteak izan behar duena inposatu du. Ez gara estetikaren eta artearen harremana historikoki aztertzera sartuko, batetik, ziurrenik hau ez delako horretarako momentua eta bestetik, egun, ez dugulako nahiko jakintzarik azterketa historiko hori behar bezalako zehaztasunaz egiteko. Baina, horrek ez du esan nahi harreman horren ebidentziak islatzeko gai ez garenik, tesitura horretan estetikak eta edertasunaren kontzepzioak izan duen garrantzia garbi baitago.

XX. mende hasieran ordea erlazio honen hausturaren zantzuak somatzen dira. Zantzuak izango dira, inoiz ez delako oso garbi jakin harreman hau erabat suntsitzen den edo ez, baina argi gelditzen da artearen esferan estetizazioaren aurkako planteamenduak edo proposamenak agertzen direla. Batzuen ustez, anestesia planteatzen da, Artea estetikatik askatzeko edo aldentzeko prozesua. Esan dezakegu bi ildo nagusi planteatzen direla, batetik, estetikarekiko emantzipazio prozesua eta bestetik, estetikarekiko askapen prozesua.

Hau da, bi ildoak elkarrekiko bereizgarriak diren hainbat ezaugarri dituzte. Askapen prozesuak inposatutako estetika sentsibilitate guztia albo batera uzteaz gain ekoizpena sentsibilitatetik at, estetikatik at, kokatzen du. Honen aurka, emantzipazioaren ildoak gailentzen den gustu zein estetika horren aurkako jarrera hartzen du, estetikaren edo edertasunaren aurkikuntza alboratuz. Bere kasuan ordea, kontzepzio zein hautu hau ez da garbi ematen, asko dira edertasun ezaren azterketan murgildu baina prozesu horretan, berriro ere edertasun eredu baten bilaketan eroriz. Nahi edo ez, edertasunaren aurkikuntza horretan murgiltzen dira, eta hortik harago, edertasunak emango die zentzua beren ekoizpenei. Honela, arte garaikidean ekoizten diren obra asko literatura hutsean gelditzen dira, ekoizpenak diskurtsoan soilik sostengatzen direlarik.

Diskurtsoan eta literatura hutsean oinarritu direnak, planteamendu Errealista alboratu izan dute, honek, ustez, ez duelako bere sostengu izango den teoriarik. Errealismoak, bere barruan (bereziki estalinismoak) erabat bulgarizatu zuen teoria, eta literatura postmoderno guztiak ondo plazaratu du teoria bulgarizatu hori. Baina oso garrantzitsua da errealismoaren berrikuspen zehatz bat egitea, hau da, gurera ekartzea planteamenduaren nondik norakoak, eta ez erortzea errealismoa = kopia parabola gaiztoan. Arte Errealista errealitate objektibo batetik hasten da,  historikoki eta sozialki baldintzatzen dituen harreman horietatik. Errealitate objektibo horren jakitun, bertatik eraikitzen du guztia, hau da, erlazio horren baitan eraikitzen den gizakiari, errealitate objektibo horretatik harago, errealismoak errealitate berri bat eraikitzen du. Imaginario sozialean errealitate berri bat eraikitzen saiatzen da, gizakia baldintzatzen duten kondizio guztiak azaleratuz eta aldi berean gailentzen duen errealitatea eraikiz.

Noski, honen aurrean garbi izan behar dugu errealismoaren planteamendu teorikoak zailtasun objektiboak eta arrisku ugari dituela. Ondo ondorioztatu den moduan, errealismoak errealismo faltsu asko izan du eta askotan idealismo hutsean oinarritu izan da, errealitate objektibo hori beraien ustez izan behar duena plazaratzeko erabiliz. Bestaldetik, errealismoa ezin da modu hertsian ulertu, artearen baitan kokatzen denaren, edo artea denaren edo ez denaren arteko dikotomian. Errealismoaren ikuspuntutik haratago, surrealismoak, futurismoak, kubismoak zein espresionismoak gizakiaren bestelako espresio bide edo ekoizpen bide desberdinak adierazi izan dituzte, eta bertan ematen diren ekarpenei ere erreparatu egin behar diegu. Gainera, guzti hauek mugimendu baten baitan bildu dira eta nolabait burgesiaren aurkako espresioak izan dira. Eta errealismoak ere teknika berriak behar ditu inguratzen duen guztia adierazi ahal izateko.

Zer esan nahi dugu honekin? Uste dugu, Arte Errealistak teoria sendo bat duela atzetik, nahiz eta kasu batzuetan emandako adibideak ez diren oso Errealistak izan.  Garbi dugu ordea, planteatzen dena filosofia sendo bat dela, eta arte errealistak planteatzen duenak errealitatea ulertzeko modu zehatz bat daukala atzetik: inguratzen deunarekiko erabateko konpromezua. Baina egiazko planteamendua ez da objektuan, errealitate objektiboaren azaleratze hutsean, gelditzen, Arte Errealista objektu eta errealitate objektibo hori eraldatzeko eta gainditzeko espresioan kokatu behar da. Figurazioaren marra gaindituz, figuraziotzat dugun horri (errealitate objektiboari) bizia emanez, transfiguratuz. Bada zer eztabaidatu, ekarriko ditugu Bretch eta bere lagunak. Bitartean, hemen sarrera bat.

Inguratzen gaituenaz

 

Considerad lo oscuro y el gran frío

de este valle que resuena de lamentos.

Bretch

Inguratzen gaituena ikusten dugu eta ikusten dugunak inguratzen gaitu, honez gain, badira ikusten ez ditugun elementuak ere, sentimendu eta sentsazioen esferan kokatzen ditugunak. Etengabe esperientzia estetikoak bizitzen dihardugu, etengabe irudiak sortzen eta jasotzen. Eta hauek guztiek osatzen dute gure mundu-ikuskera, bizi dugun gizartea antzemateko eta bizitzeko dugun modua. Beraz, harreman honetan ez dago elementu neutrorik, ez dago ausazko erabakirik, ez dago subjektibotasunik. Historiak erakutsi digu mundu sentsoriala ez dela subjektiboa, honen gaineko kontrola izateko arrazoiaren esferan kokatu behar dugula eta arrazoia objektiboa dela. Honek zer esan nahi du, arrazoiketa objektibo hauek marko burgesean sortu diren heinean ez dutela neutraltasunik.

Segi letzen!

Heriotza sententzia (III)

Kurtsoa bukatzear dago eta nahita edo nahi gabe, baina balorazioak (ez balorizazioak) egiten hasiak gara. Balorazioek beti dakarte kritika, ikusi, entzun, irakurri eta ikasi dugu hori guztia hartu eta ondorioak ateratzean datza azken finean. Honela, uneoro berrikusiko den iritzi bat garatuz. Balorazio guztien artean bada bat hona ekarri nahi izan duguna, urte guztian zehar kulturaren inguruan jorratu ditugun gaiekin lotura zuzena duelako. Segi letzen!

Atxiloketa

Norbait faltsukerian aritu bide zen Josef K.ri buruz hizketan, berak inolako txarkeriarik burutu gabe atxilotu baitzuten goiz batean. Grubach ugazabandrearen sukaldaria, egunero zortziak aldera gosaria ekartzen ziona, ez zen orduan azaldu. Lehenengo aldiz gertatzen zen halakorik. K.k beste pixka batean itxoin, eta oheko burkotik ikusi zuen etxe parean bizi zen andre zaharra, ohi baino jakinmin handiagoz begira; hartan, harrituta ezezik gosetuta ere bai, txirrina sakatu zuen. Berehala, atea jo ondoren, berak etxean sekula ikusi gabeko gizon bat sartu zen. Argala baina gorputz sendokoa, traxe beltz estua soinean, bidaijantzien antzera ongi hornituta, tolestura, sakel, bukle, botoi eta gerriko, oso itxura praktikoarekin, nahiz argi jakiterik ez egon haiek denek zertarako balio zezaketen.

Segi letzen!

Heriotza sententzia (II)

En la literatura y en el arte se produjo una crisis similar a la ocurrida en las costumbres después del reinado del Terror, una verdadera crisis de los sentidos. La población había vivido en una situación de miedo perpetuo. Cuando superaron el miedo, se abandonaron a los placeres de la vida. Su atención estaba completamente absorbida por las apariencias, por las formas externas. El cielo azul, el esplendor del sol, la belleza de las mujeres, los terciopelos suntuosos, la iridiscentes sedas, el brillo del oro, los destellos de los diamantes: estas eran las cosas que los llenaban de deleite. Vivían solo con los ojos, y habían dejado de pensar”

Ernest Chesneau

 

“Arteak, gizartearen beharrei erantzuteaz gain gizartean funtzio konkretu bat izango du.”

Horrela bukatzen genuen gure lehenengo sententzia. Baina, zer zentzu du arteak funtzio konkretu horren atzean subjektu iraultzaile bat kokatzen ez bada? Eta nola uztartzen da hau subjektu sortzailearen subjektibotasunarekin? Agian, galdera hauen atzean aurkitzen da guztiaren sintesia, guztiaren zentzua. Alegia, sakondu dezagun.

Segi letzen!

..:..

(…)

Panorama ciego en Nueva York

Segi letzen!

Heriotza sententzia (I)

“Si la gente quiere ver sólo las cosas que pueden entender,

no tendrían que ir al teatro: tendrían que ir al baño”.

Bertolt Brecht

Eraldaketari uko eginez sostengatzen da kultura, erremedio haundirik gabe, erremediorako gogorik gabe. Izan ere, kultura, bere osotasunean sitemaren menpe aurkitzen da. Gizartearen logika guztia produkzio kapitalistak zanpatzen duen garai hauetan mundua arrotza zigu, merkantzia pilaketa baten parte sentitzeko arrazoiak besterik ez ditugu.

Segi letzen!

MAITASUNA ala HIL

 

…el  amor  es  gasolina  para  los  coches  que  somos
viejos prototipos olvidados por la razón mercantilista…

 Carlos Desastre

 

Segi letzen!

Situazionismoa

 

 

“El acto situacionista más sencillo consistirá en abolir todos los recuerdos del empleo del tiempo de nuestra época. Es una época que, hasta ahora, ha vivido muy por debajo de sus posibilidades”.

Internationale Situationniste (1959)

 

XX. mendeak iraun zuen urteetan artearen eta politikaren arteko harremana gorabeheratsua eta aldakorra izan zen, baina esan liteke bi ildoren baitan mugitu zela. Batetik, artea, bestelako esferetan garatzen ari ziren borroka politikoen zerbitzura jartzearen aldekoak zeuden, batez ere langile borrokaren testuinguruan. Eta bestetik, baziren arteak nolabaiteko gaitasun antagonista osagarri bat zutela uste zutenak ere, hauek, praktika artistikoek, beren baitan, borroka politikorako esfera propio bat garatzeko balio zutela sinesten baitzuten. Segi letzen!

Sarrera zaharrak

© 2019 Kontu Lepo