Kompetentzia, monopolioa, merkatua, batazbesteko prezioa, kapital produktiboa, komertziala, finantzieroa, apunte historikoak…

  1. SARRERA
  2. JATORRIZKO ERLAZIO EKONOMIKOAK
  3. ALDAKETA BALIOA
  4.  DIRUA
  5. SOBERAKIN EKONOMIKOA
  6. SOBERAKINEN KUDEAKETA SISTEMA EZBERDINETAN
  7. KAPITALISMO MERKANTILAREN BILAKAERA
  8. SOBERAKINEN APROPIAZIOA SISTEMA KAPITALISTAN
  9. KAPITAL PRODUKTIBOA
  10. BAINA, ZER DA KAPITALA?
  11. KAPITAL AKUMULAZIOA
  12. GAINBALIO ERLATIBOA ETA TEKNOLOGIA
  13. KAPITALISMO INDUSTRIALAREN GAINEKO APUNTE HISTORIKO BATZUK
  14. BATAZBESTEKO IRABAZIA, MERKATUA, KONPETENTZIA ETA EKOIZPEN PREZIOA
  15. KAPITAL INDUSTRIALA, KOMERTZIALA ETA FINANTZIEROA
  16. KONPETENTZIA ETA MONOPOLIOA
  17. AZKEN BI MENDEETAN KONPETENTZIAK EMANDAKO BILAKAERAREN BAINEKO BESTE APUNTE HISTORIKO BATZUK
  18. IRABAZI TASAREN ERORKETA ETA KRISI KAPITALISTA SAIESTEZINA
  19. SISTEMA EZBERDINEN KOEXISTENTZIAREN INGURUAN
  20. SOBERAKINEN APROPIAZIOA SOBIETAR BATASUNEAN
  21. KRISI KAPITALISTA AUKEREN ITURRI

Produkzioaren esparrutik zirkulazioaren esparruan zentratzera pasako gara gaurko argitalpenean.

BATAZBESTEKO IRABAZIA, MERKATUA, KONPETENTZIA ETA EKOIZPEN PREZIOA


D. Ricardo ekonomialariak, lur aberatsarengatik, errenta handiagoa ordaindu behar dela afirmatzen zuen. Honek, balioaren legearen aurka (orain arte afirmatutako guztiaren aurka) egiten zuen, balioaren legeak, gizakiak eginiko lana dela balioaren iturri bakarra esaten duelako eta lurra aberatsa edo pobrea izatea kualitate fisikoek, naturalek determinatzen dute. Gai honi hainbat buelta eman ostean, Marx-ek hainbat aurkikuntza garrantzitsu berri egin zituen, batez ere, merkatuaren esferaren bueltan zebiltzan kategoria berri batzuk aurkituz eta bere tokian kokatuz. Honela, errenta absolutuaren gaiak ere, balioaren legearen arabaera ziharduela erakutsi zuen (eta beste hainbat ondorio atera berekin).


Marx, ondorio honetara iritsi zen: lur aberatsago batekin, lan gutxiago eskatzen duenez, nekazal produktu bera ekoiztu daiteke prezio baxuagoan. Lur pobreago batek beraz (lan denbora gehiago eskatzen duelako, hau da, balio handiagoa objetibatzen du bere produktuetan) balio txikiagoa duten produktuekin konpetitzean (hau da, merkatu prezioa baino txikiagoa duten produktuekin), ezin du ordaindu errenta diferentziala. Alderantziz, lur aberatsagoetako produktuek prezio txikiagoak dituzte eta orduan aparteko-irabazia ateratzen dute (gainbalioa batazbesteko-irabazi bezala berdintzen da, baina gainera aparteko irabazi bat jasotzen du extra, produktu horren balioa orokorrean ekoizpen prozesuaren prezioaren, edo bestela esanda, batazbesteko irabazien azpitik dagoelako).


Marxek honekin, merkatuaren (kapitalaren zirkulazio momentua) eta konpetentziaren (merkatuko mekanismoa) gaiari helduko dio, izan ere, ekoizpen adar bateko edota estatu bateko produktuen batazbesteko prezioa (precio medio: Pm) berdintze-prozesu baten emaitza da (konpetentziak merkantzia guztien prezioak berdintzen ditu). Hemen beraz bi kategoria azaldu behar ditugu: ekoizpen-kostua edo costo de produccion (Cp: produktuaren ekoizpen osoan aurreratu den diru kopurua) eta batazbesteko irabazia edo ganacia media (Gm). Orain, irabazia, ez da gainbalioaren berdina, izan ere, merkatuan agertzean (kapitalaren zirkulazioan) konpetentziaren logikan sartuko da eta mekanismo honen bidez, gainbalio zati batzuen transferentzia bat ematen da kapital ezberdinen artean (konpetentzia eta monopolioa atalean azaltzen da kontu hau). Ekoizpen-kostuaren (Cp) eta batazbesteko-irabaziaren (Gm) baturak osatuko dute beraz ekoizpen-prezioa edo precio de produccion ((Pp). Ekoizpen-prezioa merkatuan agertzen denez, merkatu-prezioa ere deitzen zaio (Pm).


Bestalde, merkatuan erosterakoan ordaintzen den azken prezioa, ekoizpen-prezioaren inguruan ibiltzen da baina azken merkatu-prezio hori eskaintza eskariak determinatzen du, non zoriaren esku geldituko den (adibidez, ezusteko ekaitzaldi batek Txinako arroz uzta hondatu dezake eta ondorioz momentu batetik bestera arrozaren prezioa igoko litzateke). Baina gogoratu dezagun berriz, eskaintza eta eskariak ez dutela baliorik sortzen, baizik eta banatu egiten dute prezioak berdinduz.


Behin hau azalduta (oso gainetik bada ere) hurrengo atalera egin dezakegu jauzi. Hemen behean, eskema batean azalduta duzue. Capital constante = medios de producción, honela deitzen zaio ez duelako baliorik sortzen, capital variable-ak (lan indarra) aldiz bai.


Pp = Pm.

KAPITAL INDUSTRIALA, KOMERTZIALA ETA FINANTZIEROA


Gai honetan sartzean, berriro (bai berriro) aipatu behar den kontua honakoa da: kapital guztia lan objetibatua da, lana soil soilik. Izan ere, langilea, guztiaren sortzailea, kapitalistaren irabazirako bitartekoa izatera pasatzen da; ondoren, kapitala (langilearen sorkuntza dena) sujetuan eta langilearen helmuga izatera igarotzen da. Honi deitzen zaio balioaren fetitxizazioa edo kapitalarena nahi bada. Hau oraindik handiagoa da kapital komertziala edo finantziarioa (capital que rinde interes) tartean denean. Momentuz, kapital industrialean zentratu gara, izan ere kapital monetarioa (izan komertziala izan finantziarioa) ez da diruarekin trafikatzen duen kapitala besterik.


Orain beraz, kapital komertzialera sartuko gara. Industrialak, gainbalioaren (edo irabazi industrialaren) zati bat elkarbanatu beharko du komertziantearekin, izan ere, merkantzia bere balioaren (edo prezioaren) azpitik saldu beharko dio, baina ekoizpen kostuaren gainetik. Hau da, langilearengandik (explotazio bidez) eskuratutako gainbalioaren zati bat eman beharko dio. Bere balioaren zati bat galdu duen irabazi industriala izango da (eskemako D´1): komertziantearen irabazia (D´2an) eta finantzariari ordaindutako interesa (D´3). Beraz, irabazi guztiak, gainbalioa baino ez dira.


Komertzializazio kostuak (garraioa, embalajea, iragarkiak…) kapital komertzialaren kontura doaz eta ondorioz irabazi komertzialari kendu behar zaizkio (gainbalio industrialaren zati bat dena). Komertzializazio kostuak beraz, kapitalaren desbalorizazio (eta beraz desegite) prozesuak dira. Honek, kapitalaren rotazio abiadura (ez gara sartuko gai honetan) azkartzea exijituko du, antolakuntza handitzea eta kapital komertzialaren kontzentrazioa, modu honetan, irabazi absolutuak handituko direlako nahiz eta irabazi-tasa (unitateko irabazten dena) txikiagotu. Beste dimentsio batzuekin batera, kapital komertzialak, industrialarengatik eskuratutako produktuaren merkatua handitu beharko du, eta honek eramango du mundu mailako merkatua ezarri eta muga guztietaraino handitzera. Ez da harritzekoa beraz, Iraultza industrialaren aurreko mendeetan (XV eta XVIII artean) kapitalismo jaioberriaren forma basati eta berritzaileena kapital komertziala izatea, Espainia eta Portugalek gidatuta haseran, “aurkikuntza” eta konkista berriak burutuz, merkatu berriak sortuz.


Kapital komertzialeko langileak aldiz, gainbalioa ekoizten dute, baino modu ez-zuzenean, horregatik kontsideratu daiteke kapital komertzialaren inbertsio moduan (edo kapital komertzialari egokitu beharreko gainbalio industrialaren deskontu moduan).


Bestetik, kapital finantziarioa (capital que rinde interes, edo dirutik zuzenean dirua ateratzen duena), dirua behar duten ekintza industrial eta komertzial guztiak egin ahal izateko autonomizatzen den kapitalaren forma da. Honek ere, ez du behin ere gainbalioa sortzen, baizik eta dagoeneko sortuta dagoen balioarekin trafikatzen du. Kapital forma hau da hasieran kapital komertzialari bere kudeaketa egiteko dirua prestatzen diona, eta amaieran dirua interes eta guzti eskuratzea espero du. Mugimendu guztia beraz, honakoa da: D-(D-M-D´)-D´. hasierako D hori prestamoa litzateke eta parentesi hartekoa kudeaketa komertziala. Azken D´ hori, prestatutako kantitateak + interesak osatuko lukete (D+G); balioaren balorizazioa, gainbalio egikaritua, nahiz eta errealitatean, soilik ekoizpen prozesu industrialean langileari erauzitako gainbalioaren distribuzioa adierazten duen.


Langilea lan egitera derrigortzen den tortura zentruetan, langilearen eta produktuaren nolabaiteko erlazioa antzeman daiteke (T-Mp-P), nahiz eta langileak, bere soldatak bere lana ordaintzen diola pentsatu. Ez daki sarri, bere lan indarra ordaintzeaz aparte, bere lanaren zati bat lapurtzen zaiola, gainbalioaren sortzailea dela (gain-denboran egiten duen gain-lanaren bidez). Ezkutatu egin zaio langileari bera dela guztiaren iturri sortzailea: balioarena, gainbalioarena, irabazi industrialarena, komertzialarena eta finantziarioarena. Badirudi hau guztia ez zaiola berari egokitzen. Humillatua, desjabetua, explotatua, txirotua eta itsutua izan da.

KONPETENTZIA ETA MONOPOLIOA

Hasteko, aipatu beharrekoa da, zenbait mitoren gainetik, eskaintza eta eskariaren oreka ezin da inoiz ere eman, eta gutxiago gainera era perfektuan. Beti daude merkantzia gehiago beharrizan kaudimendunak (solvente) baino, edo alderantziz eta hau konpetentziak konpondu ezin duen gaia da. Desoreka iraunkorra da eta honek, prezioen fuktuazio konstantea eta denboran azkarra dakar, aldagaiak bapatean aldatzen direlako, aldagaiak infinituak izanik gainera, kalkulaezina eta aurre hartzeko ezinezkoa da.


Konpetentziak, ez ditu ez balioak ez ekoizpen prezioak sortzen, ez merkantziak, ez eskaintza, ez eskaria, ez ditu beharrizanak edo eskariak eskaintzarekin berdintzen. Soilik, ekoizpen prezioaren inguruan ibiltzen diren prezioak berdintzen ditu, merkantziaren balioa suposatzen duena. Ondo definituta eta beharrezko tokian jarrita, konpetentzia, merkatuko funtzio edo instituzio propioa da, merkatua bera bezain zaharra. Konpetentzia kapitalista ordea, era beriztuan determinatzen da eta etengabe eta modu orokortu batean sistema kapitalista osoa gainbalioaren sorrera handitzera bultzatzen du.


Aipatu dugun moduan beraz, konpetentziak ez du baliorik sortzen, baizik eta berdindu egiten ditu. Kapital bakoitzak ekoitzitako merkantziak elkarrekin konpetentzia erlazioan jartzean batazbesteko irabazia kalkulatzen da, merkatuaren funtzio nagusia dena. Honek esan nahi duena da, bere konposizio organikoa (edo teknologia aurreratuago edo atzeratuagoa barneratua izatea) dela eta, (aldaketa) balio handiago edo txikiagoarekin ekoitzi daiteke produktua. Merkatuan aurrez aurre jartzean, prezio txikiagoa lortzen dute balio txikiagoa duten produktuek, eta honela, konpetentzia deituriko mekanismoak mesede egten die.


Merkatuaren ikuspegitik, erabilera balio berdinak dituzten merkantziek prezio berdinak eduki behar dituzte. Gertatzen dena da, posible dela erabilera balio berdinak ekoizteko, lan denbora gehiago edo gutxiago behar izatea (hau da, aldaketa balio handiagoa edo txikiagoa izatea). Merkatuarentzat desberdintasun hori ez da existitzen, erabilera alderatzen du batazbesteko prezio (Pm) batekin.


Gutxiago garatutako kapital batek, konposizio organiko gutxiago duelako (sinplifikatuta: teknologia), akabatu egiten da edo gainbalioaren zati bat gehiago garaturiko kapitalera igarotzen da automatikoki. Merkatuak beraz, batazbesteko-irabazia berdintzen du, eta berdintzeak, batazbesteko-irabazia ateratzeak, irabazi mota ezberdinen agerpena ahalbidetzen du: batazbesteko-irabazia, aparteko-irabazia (ganancia extraordinaria) eta irabazia gainbalioaren galerarekin.


Esan dugun moduan beraz, konpetentziak, ekoizpen prozesuan teknologia garatuena barneratu duen kapitalari, balio gutxiagoko produktuak ekoizteagatik, merkatuko batazbestekoaren azpitik prezioa jartzea ahalbidetzen dio. Gutxiago garaturiko kapitalak balio handiagoarekin ekoizten duenez, bere balioaren zati bat garatuagoa dagoen kapitalari transfirituko dio. Gutxiago garatutako horrek ala eta guztiz ere, gainbalioa irabazi dezake, gainbalio hori transfiritutako balioa baino handiagoa bada. Kapital garatuagoak modu honetan egikaritzen du aparteko-irabazia.


Behatu dezagun lau kapitalen adibide sinplifikatu (alde batera utziko dugu ekoizpen prezioa ez konplikatzeko) hau, batazbesteko irabazia berdindua dutena eta beraz dagokigun kontua ulertzeko soilik balioko diguna:


• A kapitalak 10 merkantzia ekoizten ditu 18ko balio unitarioarekin.
• B kapitalak merkantzia kopuru berdina ekoizten du 16ko balioarekin.
• C kapitalak merkantzia kopuru berdina ekoizten du 14ko balioarekin.
• D kapitalak merkantzia kopuru berdina ekoizten du 12ko balioarekin.


Merkatu prezioa edo batazbesteko prezioa 15ekoa litzateke (60/4), eta ondorio hauek lituzte kapital bakoitzaren konportamenduan:


• A kapitalak, 3 unitate galduta prezioan (18 – 3 = 15), transfirituko luke.
• B kapitalak, 1 galduta bere prezioan, transfirituko luke.
• C kapitalak, 1 irabaziko luke, aparteko-irabazi (Ge) bezala jasoko lukeena.
• D kapitalak, 3 irabaziko lituzke, aparteko-irabazi moduan jasoak.


A kapitalak (hasieran konposizio organiko gutxiena zuen, eta horregatik balio handiagoarekin ekoiztuko du: 18 unitate) gainbalioa galdu edo transfiritzen du konpetentzian (4 unitate gainbalio atera izan balitu, 3 galduta ere 1eko irabazia izaten jarraituko du). D kapitalak aldiz, gainbaliorik ez galtzeaz gain, aparteko irabazia du (Ge = 3).


Behartuta dago modu honetan kapitala, lortutako irabazia kuantitatiboki handitzen joatera, haztera, garatzera, hau da, beharrezko lan denbora gutxitzera, gainbalioa handitzera.


Jakinekoa da beraz, teknologia berria sustatu eta barneratzen duen kapitalak gainontzekoekiko abantaila lortzen duena. Dena den, epe motzean, gainontzeko kapitalek imitatu egingo diote, eta ahal badute, berriro galduko du gainontzeko kapitaletatik transferentziaz gainbalioa jasotzeko ahalmena. Modu batean, asmakizun eta aurkikuntza berriek monopolio egoera bat sortzen dute kapital garatuenarengan, izan ere, konpetentziak prezioak berdintzen dituen arren, ez ditu berdintzen merkantzia ezberdinen balio errealak, eta balio gutxiagorekin (eta erabilera balio berdinarekin) ekoitzitako merkantziei gainontzekoak akabatzeko ahalmena emango dio. Asmakuntza teknologiko berria ez da noski ezabatua konpetentziaren bitartez. Konpetentziak, berrikuntza “orokortzeko” joera ezartzen du eta “lege orokorretara azpiratzen du”. Modu honetan, adibidez, Microsoft-ek informatika arloan zuen monopolioa, arlo honetan konpetitiboak diren kapital berriekin disputan sartzen da (Appel konpainiarekin esaterako) eta pixkanaka lege orokorraren baitan funtzionatzera pasatzen da, eta berriki eta astiro, “irabazi-tasaren jaisteko joera” ber-abiatuko da. Irabazi tasaren erorketa eta krisi kapitalista atalean helduko diogu honi.


Monopolioa bestalde, konpetentziaren aurkakoa da; konpetentzia anulatzen du edo eraginik gabe uzten du. Bere helburua, monopolio-prezio bat jartzea da, fikziozko prezio bat jartzea. Monopolioak, bortxa extra-ekonomikoen bidez (ikuspegi kapitalistatik begiratuta) produkzio prezioaren (edo konpetentziak ezarritakoaren) gainetik ezarriko du prezioa (monopolio-prezioa).


Mekanismo asko egon dira bortxaz monopolioa ezartzeko, dominazio sozial eta politikorako erlazio gisa. Konpetentziaren ezarpena bertan bera uzten da. Honela, monopolio-prezioak ezarri eta gainbalioaren dominazioaren bidez dagoeneko irabazten zuena baino irabazi handiagoak metatzea (gainbalioa dutenak fundamentu gisa) ahalbidetzen du. Hau ere kapitalen arteko transferentzia bidez gertatzen da.


Hemen adibide bat: Kafearen erosleek (ez ekoizleek) monopolio-prezio bat ezartzen badiete merkantzia horri botere politiko eta militarra izateagatik (horregatik dute erosketaren monopolioa), saltzaileak, kapitalistak izanagatik, behartuta daude beraien kafearen azken prezioa, merkatu prezioa litzatekenaren azpitik jartzera onartzera (gainbalioa metatzen jarraitzen duten bitartean beti ere).


Aipatu bada ere, konpetentzia eta monopolioa aurkakoak direla, konpetentzia bera monopolioa sortzen joaten da. Esana dugu, kapitalik sendo eta berritzaileenak direla kapitalen arteko lehian irabazle irteten direnak eta honek ezinbestean, lehiakideak akabatzea eta gutxitzea dakar, eta lehiakideak gutxitzeak, monopolioa. Gertakari hau Lenin-ek aztertu eta kapitalismoaren fase imperialistaren gaineko hausnarketa burutu zuen. Izan ere, kapital partikular batzuetan ematen den fenomenoa, ekoizpen adar guztietara zabaltzen da, nahiz eta desberdintasun nabariak izan eskala desberdinetan.


AZKEN BI MENDEETAN KONPETENTZIAK EMANDAKO BILAKAERAREN GAINEKO BESTE APUNTE HISTORIKO BATZUK

Lehen Iraultza industriala Ingalaterran antolatu zen batipat, bi puntako ekozpen adarren gainean: ehungintza eta arma industria (lurrunezko makinaren indarrez baliatuta), atzetik nekazaritzaren industrializazio motela zuen (ikatzez elikatutako lurrunezko makina berarekin eta burdina ekoizpen prozesu guztian edo produktu beraren material zentrala izanik). Itsasontziak, orain burdinezkoak, eta geroago ferrokarrillak, lurrunezko makina bera erabiliz, lur zein itsasoko distantziak txikitu zituzten (kapitalaren rotazioa eta metaketa azkarrago egitea ahalbidetuz), ahalbidetuz baita ere ganduaren bitartez tiraka edo belaontziaren bidez mugitzea ezinezkoak ziren tonelada kopurua garraiatzea. Hau guztia, XVIII. mendearen amaieratik XIX. mendean ondo sartu arte. Marx, ekoizpen adar hauek garatzen ari ziren bitartean bizi izan zen.


Antolatzen ari zen Iraultza teknologiko berri bat, irabazi tasaren jaitsierako tendentziari aurre egin nahian zetorren. Ekoizpen adar funtsezkoak hauek izan ziren kasu honetan: automobilena (Ford eta General Motor-en eskutik) eta abiazioa geroago. Elektrizitateak energia iturri moduan eta petroleoak ikatza ordezkatu zuten. Estatu Batuetan eta Alemanian konglomeratu handiak osatu ziren, General electric eta Siemens esaterako. Argi elektrikoak, zineak, irratiak eta geroago telebistak, gizakiaren eguneroko bizitza aldatu zuten. Eskutan izan zitezkeen instrumentu guztiek erabiliko dute energia mota berria, merkantzia kantitate berri ikaragarria ahalbidetu zuen. Komunikazioak azkartu egin ziren telegrafoarekin eta kontinentearteko telefonoarekin. Imperialismoa sortu zen kapital finantziarioaren kolpearekin, non, kapital kantitate ikaragarriak zentralizatzera iritsi zen. Lan prozesuan sistema guztia berrantolatu zen, fordismoaren kateen azkartasunak eta produktibitateak ahalbidetuta. Leninek, kapitalismoaren fase berri hau deskribatu zuen. Hau, XIX. mendearen amaieran eta XX. mendean ezartzen joan zen.


Berriki izan dugu beste Iraultza teknologiko bat berriro, beste ekoizpen adar batzuk muturrean tiraka jarrita. Hau, energia atomikoaren, energia berriztagarrien garapenaren eta batipat teknologia elektronikoaren eskutik etorri da. Azken honek berrikuntza handiak eskaintzen ditu azkartasunari, zehaztasunari, komunikazioko aldagaien erabilerari, antolakuntzari, erabakiak hartzeari, planifikazio kalkuluak egiteari eta beste hainbat konturi dagokionean. Honek ekoizpen prozesuko momentu guztiak eraldatzen ditu, baita ere distribuziokoak, publizitateari dagokionak, erabaki politikoen prozesua berari edota kontsumoari dagokionak, non, askoz kontsumo indibidualizatuago bat egikaritzen duen. Gainera, plastikoa, aluminioa edo litioa bezalako material berriak, merkantzien konposaketa fisikoan ezinbesteko bezala txertatzen dira. Japonia izan zen lehena erlojuak, autoak, industriako eta etxerako instrumentu guztiak digitalizatzen. Estatu Batuek eta Europak hegemonizatzen badituzte ere adar hauetako konpetentziak, espazioak zabaltzen ari dira India eta Txina esaterako, herrialde berriak industria berri hauen garapen sakona emateko. Puntako adar hauek berrantolatu egiten dira konglomeratu transnazionaletan eta beraien kapital industriala, periferian kokatzen ari dira.


Aipatu behar da, bestalde, irabazi-tasaren jaitsiera tendentziari aurre egiteko saiakera, gero eta ataka estuagoetan ari dela sartzen. Izan ere, irabazi-tasaren jaitsiera tendentzial hori da kapitalaren des-egiteko (des-balorizaziorako) funtsezko prozesua, eta beraz, baita epe luzean kaptalismoa existitzeko oztopoa ere. Garbi dago Marxentzat, elkarren segidako iraultza teknologikoek ahalbidetuta (beti ere kapitalaren suntsiketa prozesu luzeak aurrekari moduan dituztenak), kapitala aurrera irtengo zela berriz ere. Baina, baldintzak estutzen joango ziren, momentu batean muga absolutua agertu direlarik. XXI. mende hasiera honetan, nabarmen azaleratzen ari dena da, Marxek aurkitutako irabazi-tasaren jaitsierarekin batera (krisialdiak gero eta maizago eta sakonago gertatzen dira), Lurrean gertatu den bizitzaren suntsiketa handiena eta pobrezia gero eta erro sakonagoekin (Europa kapitalistan barne).